2022-ci ilin sadə çatbotları ilə müqayisədə bugünkü Sİ sistemləri daha böyük iqtisadi, sosial və təhlükəsizlik riski yaradır. Qlobal hesabatlar göstərir ki, təhlükə təkcə saxta məzmun və məlumat sızması deyil, əmək bazarının sarsılması, dövlətlərin təzyiq altına düşməsi və ictimai gərginliyin artmasıdır.
Cəmi bir neçə il əvvəl generativ süni intellekt (Sİ) geniş ictimaiyyətə əsasən mətn yazan, suallara cavab verən və bəzən də açıq səhvlərə yol verən çatbot kimi təqdim olunurdu. 2022-ci ilin sonunda bu texnologiya daha çox maraqlı yenilik, məhsuldarlıq aləti və gündəlik işləri sürətləndirən rəqəmsal köməkçi kimi görünürdü. Ancaq 2026-cı ilə gəldikdə mənzərə köklü şəkildə dəyişib. Bu gün qabaqcıl Sİ sistemləri uzun sənədləri təhlil edir, fayllarla işləyir, şəkil və mətni birlikdə anlayır, alətlərə qoşulur, çoxmərhələli tapşırıqları ardıcıl yerinə yetirir və artıq istifadəçinin iş prosesinə, qərarverməsinə və hətta infrastruktur səviyyəsində fəaliyyətə daxil olur.
Bu dəyişiklik ilk baxışda texnoloji tərəqqi kimi görünə bilər. Amma əsl məsələ ondadır ki, Sİ-nin gücü artdıqca, onun yaratdığı risk də eyni sürətlə böyüyür. Problem artıq yalnız yanlış cavab vermək deyil. Yeni nəsil sistemlər yanlış informasiyanı daha sürətli yayır, saxtakarlığı daha inandırıcı edir, kibertəhlükələri daha ucuzlaşdırır və insanın şəxsi məlumatları üzərində nəzarəti zəiflədir. Avropa Parlamentinin analitik qeydləri və Avropa hüquq-mühafizə strukturlarının qiymətləndirmələri göstərir ki, generativ Sİ səs klonlama, deepfake və sosial mühəndislik hücumlarını misli görünməmiş miqyasda gücləndirib.
2022-ci ilin çatbotu ilə 2026-cı ilin Sİ-si arasında nə fərq var?
Dönüş nöqtəsi 2022-ci ilin noyabrında ChatGPT-nin geniş auditoriyaya təqdim olunması oldu. Həmin vaxt bu sistem əsasən “ağıllı mətn generatoru” təsiri bağışlayırdı. 2023-cü ildə GPT-4 ilə birlikdə vəziyyət dəyişdi. Modellər multimodal oldu, yəni artıq təkcə mətnlə yox, şəkillə də işləməyə başladı. Bəzi akademik və peşəkar testlərdə əvvəlki nəsil modellərlə müqayisədə daha yüksək nəticələr göstərildi. Bu, ictimaiyyət üçün “sadə proqram” ilə “kompleks rəqəmsal sistem” arasındakı fərqin ilk siqnalı idi.
Sonrakı mərhələdə isə əsas sıçrayış funksional genişlənmə oldu. Sİ artıq sadəcə cavab yazmır, daha böyük kontekstdə işləyir, sənədləri təhlil edir, fayllardan nəticə çıxarır, yaddaşa bənzər davamlı iş mühiti yaradır və istifadəçinin tapşırıqlarını mərhələli şəkildə icra edir. OpenAI-nin 2026-cı il yenilənmə qeydlərində ChatGPT üçün 256 min tokenlik kontekst pəncərəsi, daha böyük fayl yükləmə imkanları və “Projects” kimi funksiyalar qeyd olunur. Bu, artıq çatbot yox, istifadəçinin iş mühitinə daxil olan rəqəmsal agent deməkdir.
Anthropic-in 2026-cı ilin aprelində açıqladığı “Project Glasswing” sənədi isə daha sərt xəbərdarlıq idi. Şirkət Claude Mythos Preview adlı modeli geniş bazara çıxarmamağı planlaşdırdığını açıq şəkildə bildirib və bunu xüsusilə kibertəhlükəsizlik baxımından yüksək riskli bacarıqlarla əlaqələndirib. Başqa sözlə, texnologiyanı yaradan şirkətlərin özü belə bəzi sistemlərin açıq istifadəsini təhlükəli hesab etməyə başlayıb. Bu, artıq nəzəri qorxu yox, bazarın içindən gələn real təhlükə siqnalıdır.
Anthropic-in ABŞ hökumətinə təqdim etdiyi tövsiyələrdə isə daha irəli gedən proqnoz yer alıb. Şirkət bildirir ki, “güclü süni intellekt” sistemləri 2026-cı ilin sonu və ya 2027-ci ilin əvvəlində ortaya çıxa bilər və bu sistemlər uzunmüddətli tapşırıqları avtonom şəkildə yerinə yetirmək, internetdə müstəqil hərəkət etmək və mürəkkəb qərarlar vermək gücünə yaxınlaşır. Bu isə “dünənin çatbotu” ilə “bugünün rəqəmsal agenti” arasındakı fərqin mahiyyətini izah edir.
Təhlükə haradadır: insan, iş və şəxsi məlumatlar
Sİ ilə bağlı ən böyük yanlış anlaşma ondan ibarətdir ki, insanlar təhlükəni yalnız texniki səviyyədə axtarır. Halbuki əsas sual bu deyil ki, sistem nə qədər ağıllıdır. Əsas sual budur ki, bu sistemlər hansı riskləri nə qədər böyüdür. Hazırda üç əsas risk zonası daha açıq görünür: gündəlik təhlükəsizlik, əmək bazarı və məxfilik.
Birinci risk sosial mühəndislik və saxtakarlıqdır. Səs klonlama və deepfake texnologiyaları vasitəsilə artıq ailə üzvü kimi danışmaq, rəhbər şəxs adından göstəriş vermək, saxta bank əməliyyatı görüntüsü yaratmaq və ya işə qəbul adı ilə insanları aldatmaq daha asanlaşıb. Avropa Parlamentinin sənədlərində vurğulanır ki, bu cür sistemlər hücumları həm daha inandırıcı, həm də daha çətin aşkar olunan formaya salır. Bu vəziyyətdə qurbanın “ehtiyatlı olması” da çox vaxt kifayət etmir, çünki hücum insanın texniki zəifliyini yox, onun etibar refleksini hədəfləyir.
İkinci risk kiberhücumlar və kritik infrastrukturla bağlıdır. Europol-un qiymətləndirməsinə görə, generativ Sİ cinayətkar qruplara daha real imitasiya, daha sürətli fişinq kampaniyaları və daha genişmiqyaslı avtomatlaşdırılmış hücumlar qurmaq imkanı verir. Anthropic-in bəzi modelləri yaymamaq qərarı da göstərir ki, bu təhlükə təkcə xırda istifadəçi səhvləri ilə bağlı deyil. Söhbət artıq dövlət, şirkət və kritik sistemlər üçün daha ciddi istismar imkanlarından gedir. Nəticə isə sadədir: müdafiə tərəfi bundan sonra daha sürətli yenilənmə, daha sərt audit və daha kəskin reaksiya mexanizmləri qurmağa məcbur olacaq.
Üçüncü risk şəxsi məlumatlardır. Akademik tədqiqatlar göstərir ki, böyük dil modellərindən bəzən təlim məlumatlarının müəyyən hissələrini çıxarmaq mümkündür. Bu isə o deməkdir ki, şəxsi məlumat təhlükəsizliyi yalnız serverin qorunması məsələsi deyil. Məlumatın modelə necə daxil olduğu, nə qədər saxlanıldığı, hansı vendor tərəfindən idarə olunduğu və hansı log siyasətinin tətbiq edildiyi də təhlükəsizliyin bir hissəsinə çevrilib. Yəni məlumat təkcə bazada deyil, modelin davranışında da “iz” buraxa bilər.
Əmək bazarı niyə ən həssas sahələrdən biridir?
Sİ ilə bağlı ən güclü ictimai qorxulardan biri işsizlikdir. Burada isteriya ilə faktı ayırmaq vacibdir. Beynəlxalq Valyuta Fondu 2024-cü ildə açıqladığı təhlildə Sİ-nin qlobal iş yerlərinin təxminən 40 faizinə təsir göstərə biləcəyini bildirib. Beynəlxalq Əmək Təşkilatı isə qeyd edir ki, təsir hər yerdə tam əvəzlənmə formasında olmayacaq, ancaq bir çox peşədə işin strukturu dəyişəcək və xüsusilə kargüzarlıq, ofis və rutin intellektual işlər daha çox təzyiq altında qalacaq.
Bu o deməkdir ki, əsas təhlükə birdən-birə “hamı işsiz qalacaq” ssenarisi yox, mərhələli şəkildə, lakin qısa zamanda baş verən əmək bazarı sıxışmasıdır. Bir çox iş yerləri tam ləğv oluna, olunmasa da, həmin işlərin dəyəri azalacaq, maaşlar aşağı düşəcək, vəzifələr birləşəcək və işəgötürən daha az insanla daha çox iş görməyə çalışacaq. Bu isə xüsusilə orta ixtisaslı, ofis əsaslı və standartlaşdırılmış işlər üçün ciddi təhlükədir. İnsanlar çox vaxt “iş tam yox olmursa, deməli problem yoxdur” kimi düşünür. Bu, sadəlövhlükdür. Maaşın düşməsi, vəzifənin kiçilməsi, bazara yeni daxil olan gənclərin yer tapa bilməməsi də eyni dərəcədə ciddi sosial riskdir.
Burada ən mühüm sual budur: Sİ məhsuldarlıq yaradırsa, bu məhsuldarlığın qazancı kimə çatır? Əgər əlavə gəlir yalnız platforma sahiblərinə, böyük şirkətlərə və kapitala yönələcəksə, onda texnoloji tərəqqi rifah yox, daha dərin bərabərsizlik yaradacaq. Məsələ artıq “Sİ işləri əlindən alacaqmı?” sualından çox, “işin hansı hissəsi avtomatlaşacaq, gəliri kim götürəcək, zərəri kim daşıyacaq?” sualına çevrilib.
ABŞ-da niyə gərginlik artır?
Sİ ətrafında narahatlıq artıq yalnız ekspert diskussiyası deyil. 2026-cı ilin aprelində Reuters Sem Altmanın evinə Molotov kokteyli atılması ilə bağlı şübhəlinin saxlanıldığını xəbər verdi. Eyni dövrdə The Guardian ABŞ-da məlumat mərkəzi layihəsini dəstəkləyən yerli siyasətçinin evinə atəş açılması və hadisə yerində “No Data Centers” qeydi tapılması barədə yazdı. Bu hadisələr göstərir ki, Sİ ətrafında yaranan mübahisə artıq virtual platformalardan çıxaraq fiziki təhlükəsizlik və ictimai asayiş riskinə çevrilir.
Bu gərginliyin səbəbi təkcə texnologiya qorxusu deyil. Burada enerji sərfiyyatı, məlumat mərkəzlərinin yaratdığı infrastruktur yükü, korporativ gücün artması, yerlərdə icmaların qərarsız vəziyyətdə qalması və tənzimləmənin texnologiyanın sürətinə çatmaması kimi amillər birləşir. ABŞ-da Berni Sanders və Aleksandria Okasio-Kortez tərəfindən gündəmə gətirilən “Sİ data center moratorium” təşəbbüsü də bunu göstərir: Sİ infrastrukturu artıq yalnız biznes layihəsi kimi yox, ictimai və siyasi məsələ kimi müzakirə olunur.
Dövlətlər niyə daha sərt xəttə keçir?
Bir çox ölkələrdə rəsmi sənədlərin tonu artıq dəyişib. Sİ indi təkcə innovasiya aləti kimi deyil, milli güc, təhlükəsizlik və strateji rəqabət məsələsi kimi təqdim olunur. ABŞ-ın AI Action Plan platforması bu sahəni açıq şəkildə qlobal üstünlük yarışı kimi çərçivələndirir. Anthropic-in Ağ Evə təqdim etdiyi tövsiyələrdə isə milli təhlükəsizlik sınaqları, qabaqcıl modellərin dövlət tərəfindən qiymətləndirilməsi, ixrac nəzarətlərinin gücləndirilməsi və laboratoriya təhlükəsizliyinin artırılması kimi tədbirlər təklif olunur.
Bu yanaşmanın əsas məntiqi budur: qabaqcıl Sİ sistemləri artıq adi proqram deyil, gələcəkdə kritik milli aktivə çevrilə bilər. İqtisadi üstünlük, informasiya nəzarəti, hərbi tətbiqlər və sənaye gücü bu texnologiyadan asılı olacaqsa, dövlətlər üçün məsələ sadəcə bazarı sərbəst buraxmaqla həll edilə bilməz. Kim bu texnologiyanı daha yaxşı idarə edirsə, gələcək siyasi və iqtisadi gücün bir hissəsini də o idarə edəcək.
Dünyada hansı tənzimləmə modeli formalaşır?
Qlobal istiqamət aydındır: etik çağırışlardan risk-əsaslı, auditə söykənən və sübut tələb edən tənzimləməyə keçid gedir. Avropa İttifaqının AI Act yanaşması yüksək riskli sistemlərə daha sərt tələblər qoyur və ümumi təyinatlı modellərlə bağlı öhdəlikləri mərhələli şəkildə qüvvəyə mindirir. Avropa Komissiyası və Reuters-in məlumatları göstərir ki, bu təqvim yumşaldılmır və yüksək riskli sistemlərə nəzarət daha da sərtləşdirilir.
ABŞ-da NIST-in AI Risk Management Framework yanaşması isə riskin təkcə məhsulda deyil, bütün həyat dövründə idarə olunmalı olduğunu vurğulayır. Yəni dizayn, məlumat toplanması, sınaq, yerləşdirmə və sonrakı monitorinq mərhələlərinin hamısı nəzarət altında olmalıdır. Bu yanaşma vacibdir, çünki bir çox ölkə yalnız son məhsulu tənzimləməyə çalışır, halbuki təhlükə modelin qurulmasından tətbiqinə qədər bütün zəncirdə formalaşır.
Şirkətlər üçün isə beynəlxalq minimum standartlar formalaşır. ISO/IEC 42001 kimi standartlar Sİ idarəetmə sistemi yanaşmasını təklif edir: risk qiymətləndirilməsi, siyasətlər, prosedurlar və davamlı monitorinq. Bunlar hüquqi qanunları əvəz etmir, amma dövlət satınalmaları, audit və uyğunluq mexanizmləri üçün praktik ölçü vahidi yaradır. Eyni zamanda Anthropic, Google, Microsoft və OpenAI tərəfindən yaradılan Frontier Model Forum kimi təşəbbüslər göstərir ki, texnologiyanı hazırlayanlar da təhlükəsizliyi bazarın mərkəzi məsələsinə çevirməyə məcburdur.
Azərbaycanda Sİ necə nizamlanmalıdır?
Azərbaycanda məsələ artıq “Sİ-dən istifadə edəkmi?” deyil. Məsələ budur ki, Sİ dövlət sistemlərinə, banklara, media sektoruna, korporativ əməliyyatlara və vətəndaşla təmasa hansı qaydada daxil olacaq. Ölkədə artıq bu sahədə strateji çərçivə formalaşmağa başlayıb. Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiqlənmiş Sİ strategiyasında insan hüquqları, etik çərçivə, məlumatların məxfiliyi və normativ hüquqi bazanın hazırlanması vurğulanır. Eyni zamanda hesablama infrastrukturu və bulud imkanlarının artırılması da nəzərdə tutulur.
Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin 2026-2028-ci illər üzrə fəaliyyət planında isə dövlət orqanlarında rəqəmsallaşma, innovasiya, Sİ və kibertəhlükəsizlik üzrə məsul şəxslərin təyin edilməsi, data hub, hökumət buludu və “regulatory sandbox” kimi mexanizmlərin yaradılması qeyd olunur. Bu addımlar vacibdir. Amma təkcə strategiya yazmaq, məsul şəxs təyin etmək və texniki platforma qurmaq kifayət etmir. Əsas məsələ onların işlək audit, məsuliyyət və hesabatlılıq sisteminə çevrilməsidir.
Azərbaycanda son aylarda Sİ ilə yaradılan foto, video və audio materialların nişanlanması, eləcə də şəxsin razılığı olmadan onun səsi və görüntüsü ilə saxta material hazırlanmasına görə məsuliyyətlə bağlı qanunvericilik təşəbbüsləri də gündəmə gəlib. Bu, vacib istiqamətdir. Amma tənzimləmə yalnız deepfake və saxta video cərimələri ilə məhdudlaşsa, daha böyük risk sahələri kənarda qalacaq. Dövlət satınalmalarında istifadə olunan Sİ sistemlərinin izah edilə bilməsi, vendor riskləri, modelin məlumat sızdırma potensialı, kritik infrastrukturda Sİ-dən istifadə və insident hesabatlılığı kimi məsələlər də hüquqi çərçivəyə daxil edilməlidir.
Ekspert yanaşmasına görə, Azərbaycanda tənzimləmə iki əsas xətt üzrə qurulmalıdır: dövlət istifadəsi və şirkət istifadəsi.
Dövlət üçün minimum çərçivə belə olmalıdır: bütün dövlət Sİ sistemləri üzrə məcburi reyestr yaradılmalı, hər sistem istifadəyə verilməzdən əvvəl təsir qiymətləndirilməsindən keçməli, yüksək riskli sahələrdə insan nəzarəti və müstəqil audit məcburi olmalı, səhv qərarlar, məlumat sızmaları və sistemdən sui-istifadə halları üzrə vahid insident bildirişi mexanizmi tətbiq edilməlidir. Vergi, sosial təminat, səhiyyə, hüquq-mühafizə və məhkəmə ilə bağlı sahələr ayrıca yüksək riskli kateqoriya kimi müəyyənləşdirilməlidir.
Şirkətlər üçün minimum çərçivə isə məlumatın mənşəyi, hüquqi əsasları, saxlanma müddəti, üçüncü tərəflə paylaşımı, vendorun log siyasəti, modelin sızma riski, daxili giriş nəzarəti və müştəriyə şəffaflıq üzərində qurulmalıdır. Şirkət bilməlidir ki, hansı məlumatı hansı sistemə verir. Vətəndaş bilməlidir ki, onun qarşısında insan var, yoxsa Sİ. Bu sadə görünür, amma əslində bazarın ən zəif yeri məhz budur: əksər şirkət əvvəl texnologiyanı işə salır, sonra bunun hüquqi və reputasiya riskini anlamağa çalışır.
Əmək bazarı üzrə isə ayrıca milli proqram lazımdır. Hər sahə üzrə hansı peşələrin risk altında olduğu ölçülməli, yenidən hazırlıq proqramları maliyyələşdirilməli və Sİ məhsuldarlığından yaranan əlavə gəlirin sosial siyasətə necə daxil ediləcəyi açıq müzakirə olunmalıdır. Dünyada robot vergisi, şərtsiz pul transferləri və digər bölüşdürmə alətləri uzun müddətdir müzakirə olunur. Azərbaycan üçün əsas məsələ bu modelləri olduğu kimi kopyalamaq yox, Sİ-dən doğan iqtisadi faydanın kimə çatacağı sualını vaxtında gündəmə gətirməkdir. Əks halda, texnologiyanın qazancı yuxarıda toplanacaq, sosial yük isə aşağıya ötürüləcək.
Nəticə
Sİ-nin yaratdığı əsas təhlükə onun çox ağıllı olması deyil. Əsas təhlükə ondadır ki, bu texnologiya insan səhvini, saxtakarlığı, kibertəhlükəni, məlumat sızmasını və yanlış qərarı misli görünməmiş sürətlə böyüdür. 2022-ci ilin sadə çatbotu ilə 2026-cı ilin agent tipli sistemləri arasında fərq təkcə texniki keyfiyyət fərqi deyil. Bu, dövlətlərin, şirkətlərin və cəmiyyətlərin idarə etməyə hazır olmadığı qədər böyük struktur dəyişiklikdir.
Azərbaycanda indi əsas sual “Sİ-dən istifadə edəkmi?” deyil. Əsas sual budur: Sİ-ni kim idarə edəcək, kim yoxlayacaq, kim məsuliyyət daşıyacaq və onun qazancı ilə zərəri cəmiyyət arasında necə bölüşdürüləcək? Bu sualara vaxtında cavab verilməsə, yaxın illərdə texnologiyanın özünü yox, onun yaratdığı böhranı idarə etmək daha böyük problemə çevriləcək.
Fərid Əlizadə – Redaksiya.az