Qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyi fonunda qlobal miqyasda su böhranının təsirləri və narahatlıqları artmaqdadır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatına görə, "qlobal su iflası" dövrü başlayıb və ölkələr problemin həlli üçün bulud toxumlaması, yəni ictimaiyyətə məlum olan süni yağış üsuluna üz tuturlar. ABŞ və dünyanın ən böyük hava modifikasiya proqramına malik olan Çinlə yanaşı, Fransa, Rusiya, Hindistan və Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələr də bu texnologiyaya investisiya qoyanlar sırasındadır. Əsas məqsəd yağışın vaxtını və miqdarını müəyyən dərəcədə nəzarətdə saxlamaqdır. Lakin bu üsul həm elmi, həm də geosiyasi baxımdan mübahisələrə səbəb olur. Bulud toxumlaması nədir, necə işləyir?
Redaksiya məlumat verir ki, bulud toxumlaması mövcud buludların yağış və ya qar əmələ gətirmə qabiliyyətini artırmağı hədəfləyən hava modifikasiya texnikasıdır. Bu üsulda, adətən, gümüş yodid kimi çox kiçik hissəciklər buludlara səpilir. Bu hissəciklər su damlalarının və ya buz kristallərinin yaranmasını tətikləyərək yağış prosesini sürətləndirir. Lakin bu üsul məhdudiyyətlərə malikdir. Yalnız mövcud buludlara təsir edə bilir, müəyyən bir coğrafi ərazi və zaman çərçivəsi ilə məhdudlaşır. Uzunmüddətli qiymətləndirmələrə görə, yerli miqyasda yağış miqdarını təxminən 5% ilə 15% arasında artırdığı ehtimal edilir.
Digər tərəfdən, bulud toxumlaması tətbiqi yeni deyil, tarixi 1940-cı illərə gedib çıxır. Buna baxmayaraq, 1970-ci və 1980-ci illərdə maraq əhəmiyyətli dərəcədə azaldı. Bunun ən mühüm səbəbi edilən müdaxilənin həqiqətən nə qədər yağış yaratdığını etibarlı şəkildə ölçə bilməməsi idi. Son illərdə isə ölçmə və təsir analizi texnologiyalarındakı inkişaflar sayəsində əməliyyatların nəticələri daha dəqiq şəkildə təsdiqlənə bilir. Mütəxəssislərin fikrincə, marağın yenidən artmasının iki əsas səbəbi var. Birincisi, iqlim və yağış modellərindəki dəyişkənlik səbəbindən su ehtiyatlarının daha kövrək hala gəlməsidir. Bu vəziyyət, xüsusilə quraqlıq riski yüksək olan bölgələrdə qərar qəbul edənləri daha yaradıcı həllər axtarmağa sövq edir. İkinci mühüm amil isə son illərdə qeydə alınan texniki irəliləyişlərdir. Bulud toxumlamasının təsirini real vaxt rejimində ölçə bilən sistemlər, investorların və ictimaiyyət orqanlarının etibarını artırır. Sektorda marağın artmasının bir göstəricisi də bu sahədə fəaliyyət göstərən ABŞ mərkəzli Rainmaker şirkətinin işçilərinin sayının bir ildən qısa müddətdə 19-dan 120-yə yüksəlməsidir. Şirkət, xüsusilə ABŞ-ın qərbində artan quraqlığı yavaşlatmağı hədəfləyir. Şirkətin adı yağışa işarə etsə də, layihələrinin böyük bir hissəsi yağışdan çox qar əmələ gətirməyə yönəlib. Qar örtüyünün artması, xüsusilə dağlıq bölgələrdə yaz və yay aylarında əriyən qar suları sayəsində rezervuarları qidalandıraraq su təchizatına töhfə verir.
Bulud toxumlaması tətbiqləri müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunur. Çin, təyyarə və pilotsuz uçuş aparatları ilə yanaşı, raket sistemləri vasitəsilə buludlara müdaxilə edir. 2008-ci il Pekin Yay Olimpiadası zamanı yağışı idarə etmək məqsədilə bu üsuldan istifadə edilmişdi. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində duz tərkibli fişəklərdən istifadə edilərək buludlara müdaxilə edilir, Səudiyyə Ərəbistanı isə 2022-ci ildə regional proqramının ilk ili üçün 256 milyon dollar xərclədi. Çinin isə 2014-2021-ci illər arasında hava modifikasiya proqramına təxminən 2 milyard dollar dəstək verdiyi bildirilir. 50-dən çox ölkənin tətbiq etdiyi bu üsulun bir sınağını da Hindistan keçirdi, lakin məqsəd Dehlidəki sıx hava çirkliliyini azaltmaq idi. Məqsəd bu olsa da, uğur əldə edilmədi, çünki kifayət qədər atmosfer nəm olmadığı üçün yağış əmələ gəlmədi. Buna baxmayaraq, təcrübədən sonra hissəcik maddə səviyyələrində ölçülə bilən bir azalma qeydə alındı. İran da keçən il Urmiya gölü hövzəsində, son onilliklərin ən şiddətli quraqlıqlarından biri ilə mübarizə aparmaq üçün buludlara kimyəvi maddələr püskürtdü.
Desert Research Institute-dən tədqiqatçı Frank McDonough-a görə, son onilliklərdə aparılan elmi araşdırmalar və xərc-fayda analizləri, qərar qəbul edənlərin bu üsuldan daha etibarlı istifadə etməsini təmin etdi. McDonough, bulud toxumlamasının mövcud səth və ya yeraltı suları tükətmək əvəzinə atmosferdəki təbii proseslərdən istifadə edərək sistemə yeni su əlavə edə bildiyini vurğulayır. Xüsusilə, xizək mərkəzlərinin toplanmış su ilə süni qar istehsal etmək məcburiyyətində qaldığı nəzərə alındıqda, təbii qar yağışını artırmaq hövzə üçün əlavə mənbə deməkdir. Bu da növbəti mövsüm üçün "su bankında" daha çox ehtiyat yığılması deməkdir. Bəzilərinə görə, üsul "mülayim bir artım" təmin edə bilər, lakin çevirici bir həll deyil. Xərc baxımından, əlavə suyun hektar-metr başına 1 ilə 10 dollar arasında dəyişən bir xərc tələb etdiyi bildirilir. Bu məbləğ dəyişkənlik göstərsə də, ümumiyyətlə duzsuzlaşdırma üsulları ilə müqayisədə çox daha aşağıdır. Bulud toxumlaması yalnız mövcud buludlar üzərində işlədiyi üçün bulud mikrofiziqinə güclü şəkildə bağlıdır. Uyğun nəm və temperatur şəraiti yoxdursa, nəticə əldə edilmir. Təsirin tam olaraq hansı nisbətdə insan müdaxiləsindən qaynaqlandığını müəyyən etmək hələ də çətindir. Dünya Meteorologiya Təşkilatı, keçmiş gümüş yodid layihələrinin insan sağlamlığı və ya ətraf mühit üzərində əhəmiyyətli bir mənfi təsirinə dair güclü dəlil olmadığını bildirir. Lakin külək istiqamətindəki təsirlərin daha əhatəli araşdırılması lazım olduğu bildirilir.
Süni yağış tətbiqlərinin konkret nəticə verdiyi nümunələrdən biri Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi göstərilir. İllik orta yağışın 200 millimetrdən aşağı olduğu ölkədə, 2000-ci illərin əvvəllərindən bəri bulud toxumlaması araşdırmalarına 20 milyon dollardan çox investisiya qoyulub. Əbu-Dabidəki Milli Meteorologiya Mərkəzinin koordinasiyası ilə aparılan əməliyyatlarda, ölkə üzrə 110 hava stansiyasından alınan məlumatlarla uyğun buludlar müəyyən edilir və ildə təxminən 1000 saatlıq uçuşla duz əsaslı maddələr buludlara səpilərək yağış artırılmağa çalışılır. Məqsəd, səth yağışları ilə yanaşı, yeraltı su ehtiyatlarını da dəstəkləməkdir. Bu texniki müdaxilə, daha geniş miqyaslı bir "səhranı yaşıllaşdırma" strategiyasının bir hissəsidir. Dubay əmiri tərəfindən başladılan "Bir Milyon Ağac" təşəbbüsü çərçivəsində hər il 250 min ağac əkilməsi hədəflənir. Zeytun, xurma və ölkənin milli ağacı olan qaf kimi quraqlığa davamlı növlərə üstünlük verilir.