ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin F-22 Raptor qırıcılarını Filippindəki Basa aviabazasına göndərməsi Vaşinqtonun Çin qarşısında güc nümayişi kimi təqdim edilsə də, bu addım təyyarənin Sakit okean müharibəsi üçün real məhdudiyyətlərini də yenidən gündəmə gətirib.
Redaksiya ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri və müdafiə mediasına istinadla xəbər verir ki, F-22-lər Cope Thunder 26-1 təlimi çərçivəsində Filippində yerləşdirilib. Təlim aprelin 6-17-də keçirilib, ABŞ və Filippindən 2800-dən çox hərbçi iştirak edib, F-22-lər isə Filippinin FA-50PH qırıcıları ilə birlikdə 30-dan çox uçuş həyata keçirib.
Cope Thunder ABŞ və Filippin arasında keçirilən ikitərəfli hava təlimidir. Məqsəd müttəfiq qüvvələrin birgə işləməsini, hava əməliyyatlarında uyğunlaşmanı və Hind-Sakit okean regionunda çəkindirmə imkanlarını artırmaqdır.
F-22 Raptor ABŞ-ın beşinci nəsil gizli qırıcısıdır və əsasən hava üstünlüyü üçün hazırlanıb. Təyyarə yüksək sürət, manevr qabiliyyəti və aşağı radar izi ilə seçilir. Lakin onun əsas problemi Sakit okean kimi böyük məsafəli teatrda uçuş radiusudur.
Müdafiə mənbələrində F-22-nin döyüş radiusu təxminən 460 dəniz mili kimi göstərilir. Bu göstərici Çin J-20 qırıcısı üçün qeyd olunan təxminən 1100 dəniz mili radiusdan xeyli aşağıdır. F-35A üçün isə bu rəqəm təxminən 669-760 dəniz mili aralığında göstərilir.
Bu fərq Sakit okean müharibəsi ssenarisində ciddi əhəmiyyət daşıyır. Regionda məsafələr çox böyükdür, Çin isə qabaqcıl raket sistemləri ilə ABŞ-ın ön bazalarını və yanacaq dolduran tanker təyyarələrini hədəfə ala bilər. Belə şəraitdə F-22-nin havada yanacaqdoldurmadan asılılığı riskli zəiflik yaradır.
F-22-nin avionika və sensor imkanları da müzakirə mövzusudur. Təyyarə dövrünün çox qabaqcıl platforması olsa da, 2005-ci ildə xidmətə daxil olub və onun elektron arxitekturası F-35 kimi daha yeni sistemlərdən daha köhnədir. F-35 əvvəlcədən sensor birləşməsi, data paylaşımı və çoxfunksiyalı döyüş şəbəkəsi üçün hazırlanıb.
F-22-də uzun müddət inteqrasiya olunmuş IRST sistemi olmayıb. IRST infraqırmızı axtarış və izləmə sistemidir və təyyarələrə radar açmadan istilik izi ilə hədəfi aşkar etməyə imkan verir. Çin J-20 qırıcılarında belə sistemin standart olaraq olduğu bildirilir. ABŞ isə F-22-lərə infraqırmızı sensor və uzaqmənzilli əlavə yanacaq çənləri kimi yeniləmələr hazırlayır.
Bununla belə, F-22-ni “tam yerüstü zərbə qabiliyyəti olmayan” təyyarə kimi təqdim etmək də dəqiq deyil. Raptor əsasən hava-hava döyüşü üçün qurulub, lakin məhdud yerüstü zərbə imkanı var və JDAM və kiçik diametrli bombalar daşıya bilir. Problem ondadır ki, o, kruiz raketi, gəmi əleyhinə silah və uzunmənzilli zərbə vasitəsi daşıyan çoxməqsədli platforma deyil.
Bu səbəbdən F-22 yüksək intensivlikli Sakit okean əməliyyatlarında təkbaşına həlledici silah deyil. Onun dəyəri daha çox düşmən aviasiyasına qarşı hava üstünlüyü yaratmaq, müttəfiq təyyarələrə qoruyucu örtük vermək və şəbəkəli qüvvə içində işləməkdir.
Hazırlıq səviyyəsi də ayrıca problemdir. F-22 donanması uzun illər yüksək texniki xidmət xərcləri, köhnələn gövdə, xüsusi örtük tələbləri və kiçik saylı park səbəbindən sıxışır. Açıq mənbələrdə təyyarənin uçuş saatı xərci 70-90 min dollar aralığında göstərilir.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri F-22-ni tamamilə atmaq istəmir, amma onu gələcək NGAD sisteminə keçid platforması kimi görür. NGAD ABŞ-ın növbəti nəsil hava üstünlüyü proqramıdır və pilotlu qırıcı, pilotsuz müşayiət təyyarələri, sensorlar və silah şəbəkəsindən ibarət daha geniş sistem kimi düşünülür.
Air & Space Forces Magazine yazır ki, ABŞ F-22 proqramına 2029-cu ilədək milyardlarla dollar xərcləməyi planlaşdırır. Yeniləmələrə infraqırmızı sensorlar, Link 16 bağlantısının gücləndirilməsi, elektron müharibə, proqram təminatı və uzaqmənzilli yanacaq çənləri daxildir.
Bu yeniləmələr F-22-nin tamamilə yararsız olmadığını göstərir. Amma onlar eyni zamanda etirafdır: Raptor ilkin formasında Çinlə Sakit okean qarşıdurmasının məsafə, sensor və raket mühiti üçün kifayət etmir.
Filippinə F-22 göndərilməsi Vaşinqtonun Manila ilə hərbi əlaqələrini gücləndirdiyini və Birinci ada zənciri boyunca Çin üçün əlavə təzyiq yaratmaq istədiyini göstərir. Birinci ada zənciri Yaponiya, Tayvan, Filippin və Cənubi Çin dənizi xətti boyunca uzanan strateji müdafiə coğrafiyasıdır.
Lakin güc nümayişi ilə real döyüş davamlılığı eyni şey deyil. Çin uzunmənzilli raketlər, J-20 qırıcıları, hava müdafiə sistemləri və A2/AD şəbəkəsi ilə ABŞ-ın ön bazalarına təzyiq göstərə bilir. A2/AD düşmənin müəyyən bölgəyə girməsini və orada rahat hərəkət etməsini çətinləşdirən raket, radar, hava müdafiəsi və donanma sistemləri şəbəkəsidir.
Nəticə budur: F-22 hələ də təhlükəli və çox güclü hava-hava platformasıdır, amma Sakit okean müharibəsinin yeni reallığı üçün ideal vasitə deyil. Filippindəki yerləşdirmə siyasi və hərbi siqnal verir, lakin Çinlə mümkün qarşıdurmada əsas sual F-22-nin nə qədər güclü olması deyil, onun kifayət qədər uzağa, kifayət qədər uzun və kifayət qədər təhlükəsiz şəkildə işləyə bilib-bilməyəcəyidir.