İran parlamentində Hörmüz boğazından keçid qaydalarını dəyişdirən yeni qanun layihəsi hazırlanır. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının sədri İbrahim Əzizi bildirib ki, layihə təxminən 11 maddədən ibarətdir və boğaz üzərində yeni idarəetmə mexanizminin yaradılmasını nəzərdə tutur.
Redaksiya məlumat verir ki, layihəyə əsasən, Hörmüz boğazından keçən gəmilərdən rüsum alınması, bu ödənişlərin isə İran rialı ilə həyata keçirilməsi təklif olunur. Əzizinin sözlərinə görə, sənəddə İsrailə məxsus və ya İsraillə əlaqəli gəmilərin keçidinə tam qadağa, “düşmən ölkələrlə” bağlı gəmilərə isə məhdudiyyətlər nəzərdə tutulur.
İran tərəfi bu addımı sanksiyalar və xaricdə dondurulmuş aktivlər səbəbindən ölkəyə dəymiş iqtisadi zərərin kompensasiyası kimi təqdim edir. Əzizi bildirib ki, keçid rüsumları İran iqtisadiyyatına qarşı maliyyə zərəri vurmuş ölkələrdən alınmalı və əldə olunan gəlirlər rialla ödənilməlidir.
Hörmüz boğazı qlobal enerji bazarı üçün strateji keçid nöqtəsidir. ABŞ Enerji İnformasiyası Administrasiyasının məlumatına görə, 2024-cü ildə bu boğazdan gündəlik orta hesabla 20 milyon barel neft və neft məhsulları keçib ki, bu da qlobal maye yanacaq istehlakının təxminən 20 faizi deməkdir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi də boğazın dünya dəniz neft ticarətinin təxminən dörddəbirini daşıdığını bildirir.
Rüsumların rialla alınması İran üçün yeni valyuta tələbi yarada və sanksiyalar altında zəifləyən milli valyutaya dəstək verə bilər. Lakin bunun real iqtisadi təsiri bir neçə amildən asılıdır: gəmilərin bu qaydaya əməl edib-etməyəcəyi, beynəlxalq bankların rial ödənişlərini necə aparacağı, Çin və Hindistan kimi böyük enerji alıcılarının bu mexanizmə razı olub-olmayacağı və ABŞ-ın buna qarşı hansı addımlar atacağı.
BMT-nin Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı isə belə rüsumların hüquqi əsasını rədd edib. Təşkilatın rəhbəri Arsenio Dominqes bildirib ki, beynəlxalq naviqasiya üçün istifadə edilən boğazlardan keçidə vergi, gömrük haqqı və ya əlavə rüsum tətbiq etmək üçün hüquqi əsas yoxdur.
İranın bu planı Rusiyanın 2022-ci ildə Avropadan qaz ödənişlərini rublla tələb etməsi ilə müqayisə olunur. Həmin model Moskvaya rubl üçün əlavə tələb yaratmağa kömək etmişdi. Ancaq Hörmüz boğazı beynəlxalq dəniz hüququ baxımından daha həssas məsələdir və İranın rial əsaslı rüsum planının praktikada işləyib-işləməyəcəyi hələ aydın deyil.