Azerbaycan'ın kadim diyarlarından biri olan Füzuli rayonu zengin tarihi, kültürel ve dini mirasıyla öne çıkmaktadır. Karabağ bölgesinin önemli bir kısmını oluşturan bu arazi, yüzyıllar boyunca Azerbaycan'ın sosyo-politik, ekonomik ve manevi hayatında önemli bir rol oynamıştır. Füzuli topraklarında kadim yerleşim yerleri, mimari anıtlar, türbeler, camiler ve kervansaraylar bulunmaktadır. Rayonda yer alan Mescid-i Cuma, Mireli türbesi, Ahmedalılar ve Babı türbeleri, Kerbelayı Rzayev evi, ayrıca Aras Nehri boyunca yer alan kadim yerleşim yerleri bu diyarın tarihi-dini anıtlarla zengin olduğunu doğrulamaktadır.
1993 yılı 23 Ağustos'ta Ermenistan tarafından Füzuli rayonu işgal edildi. İşgal sonucunda rayonun 51 köyü, Füzuli şehri ve birçok kasabası tamamen viran edildi. Binlerce sivil sakin doğdukları yurtlarından göç ettirildi, tarihi anıtlar, camiler, mezarlıklar ve kültür ocakları yok edildi.
Ermenistan'ın askeri tecavüzü sonucunda Füzuli şehri yıllarca “harabeye dönmüş şehir” olarak kaldı. İşgal döneminde rayonun arazisi mayınlarla ve patlamamış mühimmatlarla kirlendi.
2020 yılı 27 Eylül'de başlayan Vatan Muharebesi, Azerbaycan halkının tarihi adaleti yeniden tesis etme iradesini gösterdi. Muzaffer Ali Başkomutan, Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in liderliğinde Azerbaycan Ordusu 44 gün içinde eşsiz kahramanlık göstererek işgal altındaki toprakları azat etti.
Füzuli uğruna savaşlar, muharebenin en önemli ve zorlu aşamalarından biriydi. Azerbaycan Ordusu 2020 yılı 17 Ekim tarihinde Füzuli şehrini işgalden azat etti. Bu tarihi zafer hem stratejik hem de manevi açıdan büyük önem taşıyordu. Füzuli'nin azat edilmesi Zengilan, Gubadlı ve Şuşa istikametinde sonraki operasyonların başarıyla yürütülmesine zemin hazırladı.
Füzuli operasyonu sırasında Azerbaycan askeri, mayınlı ve doğal bariyerlerle dolu arazileri aşarak ilerledi. Her adımda kahramanlık, sadakat ve vatanseverlik sergilendi. Muzaffer Ordumuzun yiğitleri canları pahasına bu şehri azat ederek halkımıza gurur ve baş tacı olma onuru bahşettiler.
Azatlıktan sonra yürütülen temizleme operasyonları gösterdi ki, Füzuli azat edilmiş rayonlar arasında mayın sayısı bakımından en çok kirlenmiş arazidir. Bu gerçek, işgalin boyutunu ve Ermeni vandalizminin derecesini bir kez daha ortaya koymaktadır.
Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in talimatıyla arazide mayın temizleme çalışmaları geniş çapta yürütülmekte, insanların güvenli dönüşü için gerekli şartlar oluşturulmaktadır.
Belirtmek gerekir ki, Füzuli azat edildikten hemen sonra Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in liderliğinde şehrin ve rayonun restorasyonu yönünde geniş çaplı yeniden yapılanma çalışmalarına başlandı. “Büyük Dönüş Programı” çerçevesinde Füzuli şehri modern bir urbanist konsept temelinde yeniden inşa edilmektedir.
Halihazırda Füzuli Uluslararası Havaalanı, Füzuli-Şuşa karayolu, Zafer yolu, Füzuli elektrik trafo merkezi, su, gaz ve enerji altyapısı, yaşam mahalleleri, okullar ve sosyal tesisler kısa sürede hizmete açılmıştır.
Azerbaycan'ın azat edilmiş arazilerinin restorasyonunda kardeş ülkelerin desteği özellikle belirtilmelidir. Özbekistan Cumhuriyeti tarafından Füzuli şehrinde inşa edilen “Doğu Tarzında Çocuk Bahçesi” ve diğer sosyal projeler, halklarımız arasındaki kardeşlik bağlarının bir tezahürüdür.
Özellikle belirtmek gerekir ki, Kardeş Türkiye Cumhuriyeti azat edilmiş arazilerin restorasyon sürecinde önemli bir rol oynamaktadır. Türkiye'nin devlet kurumları ve şirketleri tarafından Füzuli ve diğer bölgelerde yürütülen altyapı projeleri, insani ve teknik destek programları iki ülke arasındaki kardeşlik ilişkilerinin açık bir örneğidir. Türkiye'nin manevi desteği ve siyasi dayanışması, azat edilmiş Karabağ'ın kalkınma yolunda özel bir önem taşımaktadır.
Aynı zamanda, Kazakistan Cumhuriyeti de Füzuli rayonunda “Kazakistan-Azerbaycan Dostluk Okulu” projesini hayata geçirerek hem maddi hem de manevi desteğini gösterdi.
Vurgulayalım ki, Türkmenistan Halk Meclisi Başkanı Gurbangulu Berdimuhammedov Karabağ'a yaptığı ziyaret sırasında Füzuli şehrinde Türkmenistan tarafından bir cami inşa edilmesini teklif etti. Bu girişim, Türk dünyasının ortak değerlerine, İslam kültürüne ve azat edilmiş topraklarımızın manevi dirilişine verilen yüksek önemin bir göstergesidir.
Türkmenistan'ın bu asil girişiminin devamı olarak, 2025 yılı 7 Ekim tarihinde Gabala'da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı'nın 12. Zirve Toplantısı'nda Füzuli şehrinde inşa edilecek caminin çevrimiçi temel atma töreni gerçekleştirildi. Bu tören, Türk dünyasının birliğini, dostluğunu ve manevi dayanışmasını daha da güçlendiren tarihi bir olay olarak değerlendirilmektedir.
Genel olarak, Cumhurbaşkanı, Muzaffer Ali Başkomutan İlham Aliyev'in Füzuli şehrine birkaç kez yaptığı ziyaretler, bu topraklara devlet düzeyinde verilen önemin açık bir göstergesidir. Devlet başkanının katılımıyla çeşitli tesislerin açılışları, yeni projelerin temel atma törenleri Füzuli'nin hızlı dirilişinin sembolü haline gelmiştir.
Sonuç olarak, bugün Füzuli şehri, yıkıntılardan doğan hayatın, yeniden inşa edilen toprağın ve halkın sarsılmaz iradesinin sembolüdür. Füzuli şehri günü sadece bir rayonun azatlığını değil, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünün, adaletin ve milli birliğin coşkusunu ifade etmektedir.
Siyavuş Novruzov
Milli Meclis Bölgesel Meseleler Komitesi Başkanı