İranda ABŞ və İsraillə müharibədən sonra qərar qəbuletmə sistemi ciddi şəkildə dəyişib və SEPAH-ın təsiri daha da artıb.
Redaksiya GDH və Reuters-ə istinadla xəbər verir ki, İran siyasi sistemi artıq tək və mübahisəsiz dini lider modeli ilə deyil, daha dar hərbi-təhlükəsizlik çevrəsi ilə idarə olunur. Reuters-in təhlilinə görə, müharibə İran daxilində hakimiyyət balansını dini rəhbərlikdən təhlükəsizlik strukturlarına doğru dəyişib.
1979-cu ildən bəri İran İslam Respublikası ali dini liderin son söz sahibi olduğu sistem kimi fəaliyyət göstərirdi. Lakin müharibənin ilk günlərində Əli Xameneinin öldürülməsi və onun yaralı oğlu Müctəba Xameneinin ali rəhbərliyə gətirilməsi bu modeli sarsıdıb.
Müctəba Xamenei formal olaraq sistemin ən yuxarı postunda qalır. Amma Reuters-ə danışan mənbələrə görə, onun real rolu birbaşa qərar verməkdən çox SEPAH komandirləri və siyasi-təhlükəsizlik elitasının aldığı qərarları təsdiqləməkdən ibarətdir.
SEPAH, yəni İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu, İranın ən güclü hərbi-siyasi strukturlarından biridir. O, yalnız hərbi qüvvə deyil, həm də ölkənin təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, xarici əməliyyatlar və strateji qərarlarında böyük təsirə malik institutdur.
Reuters-in məlumatına görə, hazırkı qərar mexanizmi əsasən üç struktur ətrafında formalaşıb: Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası, dini liderin ofisi və SEPAH. Bu üçlük həm müharibə strategiyasını, həm də kritik siyasi qərarları müəyyənləşdirən əsas daxili çevrəyə çevrilib.
Müctəba Xameneinin təsirinin məhdudlaşmasında onun sağlamlıq vəziyyəti də rol oynayıb. Reuters mənbələri bildirirlər ki, o, müharibənin ilk mərhələsində ağır yaralanıb, ictimaiyyət qarşısına çıxmır və əlaqəni əsasən SEPAH köməkçiləri və məhdud audio kanallar vasitəsilə saxlayır.
Bu vəziyyət SEPAH-ın real qərar mərkəzinə çevrilməsini daha da sürətləndirib. Müharibə şəraitində təhlükəsizlik strukturları yalnız əmrləri icra edən qüvvə olmaqdan çıxaraq, siyasətin özünü formalaşdıran əsas aktora çevrilib.
Reuters-in təhlilinə görə, İran daxilində əsas maneə artıq mötədillərlə sərt xətt tərəfdarları arasındakı klassik mübarizə deyil. Seçim daha çox sərt xətt və daha da sərt xətt arasında aparılır. Bu isə ölkənin həm daxili, həm də xarici siyasətində daha sərt davranış ehtimalını artırır.
SEPAH üçün əsas prioritet rejimin daxildə qorunması və xaricdə çəkindirmə gücünün saxlanmasıdır. Bu baxış nüvə siyasətində güzəştə getməməyi, Hörmüz boğazı üzərində təzyiq imkanlarını qorumağı və ABŞ-la danışıqlarda zəif görünməməyi tələb edir.
Reuters-ə danışan keçmiş ABŞ diplomatı Alan Eyre bildirib ki, nə İran, nə də ABŞ hazırda elastiklik göstərmək istəyir. Onun sözlərinə görə, hər iki tərəf güzəşti zəiflik kimi görür: İran SEPAH-ın Vaşinqton qarşısında geri çəkildiyi görüntüsündən çəkinir, Tramp isə ara seçkilər öncəsi siyasi qiymət ödəmək istəmir.
Bu səbəbdən İranın ABŞ-la danışıqlara reaksiyası da ləng və mürəkkəb görünür. Reuters-in məlumatına görə, Pakistan rəsmiləri Tehran daxilində qərar komanda strukturunun aydın olmamasından və cavabların bəzən 2-3 gün gecikməsindən danışırlar.
Lakin bu, sistemin parçalanması demək deyil. Əksinə, Reuters və GDH-nin təqdim etdiyi mənzərə belədir: İran daxilində ciddi ictimai qopma və ya hakimiyyət daxilində açıq parçalanma görünmür. Sadəcə qərarların ağırlıq mərkəzi ruhanilərdən təhlükəsizlik sektoruna keçib.
Bu dönüş İranın xarici siyasətini daha aqressiv edə bilər. SEPAH-ın güclənməsi Hörmüz boğazı, nüvə proqramı, ABŞ-la danışıqlar, İsrailə cavab mexanizmləri və regional proxy qüvvələr üzərində daha sərt xəttin önə çıxması deməkdir.
Daxildə isə bu proses daha çox repressiya, daha sərt təhlükəsizlik rejimi və siyasi nəzarətin artması ilə nəticələnə bilər. Çünki müharibə dövründə təhlükəsizlik elitası siyasi müxtəlifliyi risk kimi görür və qərarların mərkəzləşdirilməsini prioritet sayır.
Əsas nəticə budur: İranda ali dini lider postu hələ də simvolik və legitimləşdirici mərkəz olaraq qalır, amma real hakimiyyət getdikcə SEPAH və onunla bağlı təhlükəsizlik çevrəsinin əlində cəmlənir. İran artıq klassik “dini lider mərkəzli” modeldən daha hərbiləşmiş, təhlükəsizlik prioritetli və kollektiv sərt xətt idarəçiliyinə keçir.