İran parlamenti Hörmüz boğazından keçid qaydalarını dəyişdirəcək yeni qanun layihəsini hazır vəziyyətə gətirib.
Redaksiya Roya News, Anadolu və Reuters-ə istinadla xəbər verir ki, İran parlamentinin sədr müavini Əli Nikzad yeni layihənin İsrail gəmilərinin Hörmüz boğazından keçidini tam və müddətsiz qadağan etməyi nəzərdə tutduğunu bildirib.
Nikzadın sözlərinə görə, İsrailə məxsus və ya İsraillə əlaqəli heç bir gəminin boğazdan keçməsinə icazə verilməyəcək. Bu qadağa Tehran tərəfindən müvəqqəti müharibə tədbiri yox, yeni hüquqi rejimin daimi elementi kimi təqdim olunur.
Layihəyə əsasən, İranın “düşmən ölkə” kimi qiymətləndirdiyi dövlətlər də boğazdan sərbəst keçə bilməyəcək. Tehran bildirir ki, bu ölkələr İranın müharibə zamanı çəkdiyi zərərə görə təzminat ödəmədikcə onların gəmilərinə keçid qadağan olunacaq.
Digər ölkələrin gəmiləri isə Hörmüz boğazından keçmək üçün əvvəlcədən Tehranla razılaşdırma almalı olacaq. Bu, İranın boğaz üzərində faktiki nəzarətini hüquqi çərçivəyə salmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Nikzad bildirib ki, müharibədən əvvəlki normal keçid rejiminə dönüş olmayacaq. Onun sözlərinə görə, İran artıq Hörmüz boğazında əvvəlki status-kvonu qəbul etməyəcək və yeni idarəetmə mexanizmi tətbiq olunacaq.
Hörmüz boğazı İranla Oman arasında yerləşən strateji dəniz keçididir. Dünya neft və mayeləşdirilmiş qaz daşımalarının mühüm hissəsi bu marşrutdan keçir. Buna görə boğazda istənilən yeni məhdudiyyət qlobal enerji qiymətlərinə, gəmiçilik sığortasına və Asiyanın enerji təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edə bilər.
İran parlamentində müzakirə olunan plan yalnız qadağalarla məhdudlaşmır. Daha əvvəl İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komissiyası boğazdan keçən gəmilər üçün rüsum tətbiq edilməsini də nəzərdə tutan təşəbbüsü dəstəkləmişdi. Həmin plana görə, ödənişlərin İran rialı ilə aparılması təklif olunur.
Bu, Tehran üçün həm siyasi, həm də iqtisadi alət ola bilər. İran boğazdan keçidə nəzarət etməklə düşmən saydığı ölkələrə təzyiq göstərə, dost ölkələrə güzəşt tətbiq edə və sanksiyalar fonunda yeni gəlir mənbəyi yaratmağa çalışa bilər.
ABŞ və Qərb ölkələri isə Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçilik prinsipinin qorunmalı olduğunu bildirirlər. Vaşinqton İranın belə addımlarını beynəlxalq ticarətə və dəniz təhlükəsizliyinə təhdid kimi qiymətləndirir.
Beynəlxalq hüquq baxımından məsələ mübahisəlidir. Strateji boğazlarda gəmiçiliyin sərbəstliyi əsas prinsip sayılsa da, İran müharibə şəraitini, təhlükəsizlik risklərini və öz suveren hüquqlarını əsas gətirərək yeni qaydaları müdafiə edir.
Əsas nəticə budur: Tehran Hörmüz boğazını artıq sadəcə coğrafi keçid yox, müharibədən sonrakı regional güc balansının əsas aləti kimi görür. Yeni qanun qəbul olunarsa, İsrail gəmiləri üçün tam qadağa, düşmən ölkələr üçün təzminat şərti və digər ölkələr üçün Tehran icazəsi Hörmüzdə əvvəlki sərbəst keçid modelini faktiki olaraq dəyişdirəcək.