Xocalının yenidən qurulması Qarabağın ümumi bərpa prosesində sosial və mənəvi ölçüləri bir araya gətirən istiqamətlərdən biridir.
Xocalı adı Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında xüsusi məna daşıyan məkanlardan biridir. Bu səbəbdən Xocalının bərpası yalnız yaşayış məntəqəsinin fiziki yenilənməsi məsələsi kimi nəzərdən keçirilmir. 2023-cü il oktyabrın 15-də Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev tərəfindən Xocalı şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağının ucaldılması bu prosesin mühüm hadisələrindən biri kimi göstərilir. Həmin tarixdən sonra şəhər və rayon ərazisində bərpa-quruculuq işlərinin intensivləşdiyi görünür. 2024-cü ildə Xocalı Soyqırımı Memorialının təməlqoyma mərasiminin keçirilməsi tarixi yaddaşın institusional formada qorunmasına nümunədir. Memorialın 2026-cı ildə açılması bu istiqamətdəki işlərin sonrakı mərhələyə keçdiyini göstərir. Tarixi yaddaşın qorunması ilə yanaşı, Xocalıda yaşayış infrastrukturu da yenidən qurulur. 2024-cü ildə şəhərdə 15 çoxmənzilli binada təmir və yenidənqurma işlərinin aparılması buna nümunədir. Həmin dövrdə Xocalı şəhərinə köçən sakinlərlə görüşlərin keçirilməsi məskunlaşma prosesinin artıq praktiki mərhələyə daxil olduğunu göstərirdi. 2026-cı ilin avqustuna qədər Xocalı şəhəri və rayonun bir sıra kəndlərində 1167 ailənin, 4841 nəfər məskunlaşıb. Bu göstərici Xocalı ərazisində qayıdış prosesinin müxtəlif yaşayış məntəqələrini əhatə etdiyini göstərir. Ballıca, Xanyurdu, Təzəbinə, Şuşakənd, Badara, Seyidbəyli, Daşbulaq və Xanabad kimi kəndlərdə də məskunlaşma həyata keçirilib.
Beləliklə, qayıdış yalnız şəhər mərkəzinə deyil, kənd yaşayış məntəqələrinə də yayılır. Məskunlaşmanın davamlı xarakter alması üçün sosial və iqtisadi infrastrukturun yaradılması mühüm şərtdir. Xocalıda elektrik yarımstansiyasının və Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzinin açılması bu istiqamətdə görülən işlərdəndir. Kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq sahəsində layihələrin həyata keçirilməsi isə yerli iqtisadi fəaliyyət üçün baza formalaşdırır. Xocalının Xanabad kəndində heyvandarlıq kompleksinin açılması buna konkret nümunədir. Təzəbinə kəndində aparılan işlər və Xocalı kərpic zavodunun açılması iqtisadi fəaliyyətin müxtəlif istiqamətlərdə qurulduğunu göstərir. Xocalıda “Qarabağ Tekstil Evi”nin fəaliyyətə başlaması da istehsal imkanlarının genişləndirilməsi baxımından diqqət çəkir. Əsgəran qala-kompleksinin konsepsiyası üzərində işlərin aparılması isə tarixi və mədəni irsin gələcəkdə turizm və ictimai həyatla əlaqələndirilməsi potensialını göstərir. Bu nümunələr Xocalının inkişafında yaddaş, yaşayış və iqtisadi fəaliyyətin paralel şəkildə nəzərə alındığını göstərir.
Xocalı şəhərinin və kəndlərinin bərpası həm keçmişin xatırlanması, həm də gələcək nəsillərin yaşayacağı mühitin yaradılması məsələlərini birləşdirir. Buna görə də Xocalının yenidən qurulması Qarabağın ümumi bərpa prosesində sosial və mənəvi ölçüləri bir araya gətirən istiqamətlərdən biri kimi xarakterizə oluna bilər.
İqbal Nağıyev
Neftçala rayonu