Sudanda davam edən böhran yalnız daxili hakimiyyət savaşı kimi yox, neft, qızıl, Çin investisiyaları, ABŞ siyasəti və Körfəz ölkələrinin təsiri ilə bağlı daha geniş geosiyasi mübarizə kimi də şərh olunur.
Redaksiya Reuters, Human Rights Watch, ABŞ Dövlət Departamenti və beynəlxalq araşdırma mərkəzlərinə istinadla xəbər verir ki, Sudan uzun illər Çin üçün Afrikada əsas enerji tərəfdaşlarından biri olub. Pekin Sudanda yalnız neft almırdı, həm də hasilat, boru kəməri, emal və ixrac infrastrukturu qururdu.
1990-cı illərin sonlarından etibarən Çin Milli Neft Korporasiyası Sudanın neft sektorunda əsas oyunçulardan birinə çevrildi. CNPC Greater Nile Petroleum Operating Company konsorsiumunda böyük paya sahib idi və Sudan neftinin Qırmızı dənizə çıxarılmasında mühüm rol oynayırdı.
Sudan Tribune-in 2007-ci il məlumatına görə, Çinin Sudanın neft sektoruna yatırımları 10 il ərzində 6 milyard dolları keçmişdi. Bu investisiyalar təxminən 14 neft layihəsini əhatə edirdi.
Sudanın əsas strateji üstünlüyü nefti Qırmızı dənizə çıxaran boru kəmərləri idi. Reuters-in məlumatına görə, Petrodar boru kəməri Cənubi Sudanın Upper Nile ştatındakı Melut hövzəsindən Port Sudana qədər 1500 kilometrdən çox məsafə qət edir. Bu xətt CNPC, Sinopec, Petronas və digər tərəfdaşların iştirak etdiyi konsorsiumla qurulub.
Bu infrastruktur Çinə Sudanın neftini ABŞ sanksiyalarından kənar alternativ ticarət xətti ilə almaq imkanı verirdi. Vaşinqton üçün isə Çinlə sıx bağlı, enerji gəlirləri ilə güclənən Sudan Şərqi Afrikada strateji problem kimi görünürdü.
2005-ci ildə Sudan hökuməti ilə Sudan Xalq Azadlıq Hərəkatı arasında Hərtərəfli Sülh Sazişi imzalandı. ABŞ Dövlət Departamenti həmin sazişin əldə olunmasında Vaşinqtonun beynəlxalq səylərə liderlik etdiyini bildirir. Saziş Cənubi Sudana referendum yolu ilə müstəqillik seçimi verdi.
2011-ci ildə Cənubi Sudan müstəqil dövlət oldu. Bununla Sudan formal olaraq iki yerə bölündü: neft yataqlarının böyük hissəsi Cənubi Sudanda qaldı, ixrac infrastrukturu və Qırmızı dəniz limanına çıxış isə Şimali Sudanın ərazisindən keçməyə davam etdi.
Bu model yeni dövlət üçün də, köhnə Sudan üçün də zəiflik yaratdı. Cənubi Sudan neftə sahib idi, amma dənizə çıxışı və tam müstəqil ixrac marşrutu yox idi. Sudan isə boru kəməri və liman infrastrukturu üzərində tranzit gücünü saxladı, amma neft yataqlarının böyük hissəsini itirdi.
Cənubi Sudan müstəqillikdən cəmi iki il sonra vətəndaş müharibəsinə sürükləndi. New Humanitarian yazır ki, bu müharibədə təxminən 400 min insanın öldüyü təxmin edilir. Bu, yeni dövlətin xarici yardım, neft gəliri və zəif institutlar üzərində qurulduğunu göstərən ağır nəticə oldu.
Bugünkü Sudan müharibəsi isə 2023-cü ilin aprelində Sudan ordusu ilə Rapid Support Forces, yəni RSF arasında başladı. Council on Foreign Relations bu müharibəni dünyanın ən ağır humanitar böhranlarından biri kimi qiymətləndirir. Ölkədə milyonlarla insan evindən didərgin düşüb, ərzaq və tibbi yardım sistemi dağılıb.
Müharibə həm də neft ixracına ağır zərbə vurub. Reuters yazır ki, Sudan müharibəsi Cənubi Sudan neftini daşıyan əsas boru kəmərində ciddi fasilələr yaradıb. 2024-cü ilin əvvəlində kəmərdə gel əmələ gəlməsi və qırılma səbəbi ilə ixrac dayanıb. Bu, həm Cənubi Sudan, həm də Sudan üçün gəlir bazasını sarsıdıb.
2025-ci ilin sonunda RSF Heglig neft yatağına nəzarəti ələ keçirdiyini açıqladı. Reuters-in məlumatına görə, Heglig Cənubi Sudan neftinin emalı və Greater Nile xətti ilə Port Sudana daşınması üçün kritik obyektlərdən biridir. Bu, neft infrastrukturunun artıq birbaşa müharibə hədəfinə çevrildiyini göstərir.
Sudan böhranının başqa böyük xətti qızıldır. RSF lideri Məhəmməd Həmdan Daqalo, daha çox Hemedti kimi tanınır, uzun illər Sudan qızıl ticarəti ilə əlaqələndirilib. Tənqidçilər bildirirlər ki, RSF-nin qızıl gəlirləri onun hərbi gücünü maliyyələşdirən əsas mənbələrdən biridir.
The Guardian-ın The Sentry araşdırmasına istinadla yaydığı məlumata görə, RSF rəhbərliyi və ona yaxın şəxslər Dubayda milyonlarla funt sterlinqlik daşınmaz əmlak portfeli qurublar. Araşdırmada bu şəbəkə Sudan qızılı, BƏƏ şirkətləri və RSF-nin maliyyə infrastrukturu ilə əlaqələndirilir.
BƏƏ RSF-yə silah və ya maliyyə dəstəyi verdiyini rədd edir. Lakin beynəlxalq mediada və hüquq müdafiə təşkilatlarında Əbu-Dabinin Sudan müharibəsində RSF-nin əsas xarici dayaqlarından biri olduğu barədə iddialar geniş yayılıb.
Sudan ordusu və RSF-nin arxasında fərqli xarici aktorların dayanması ölkəni daxili müharibədən daha çox proxy savaşına çevirir. Misir daha çox Sudan ordusuna yaxın görünür, BƏƏ isə RSF-yə dəstək verməkdə ittiham olunur. Rusiya, regional qızıl şəbəkələri və müxtəlif muzdlu qüvvələr də münaqişənin iqtisadi tərəfini daha da mürəkkəbləşdirir.
Bu mənzərədə ABŞ-ın rolu ən mübahisəli hissədir. Vaşinqton 2005-ci il sülh prosesində aparıcı rol oynadığını açıq şəkildə bildirir və Cənubi Sudanın müstəqilliyini dəstəkləyib. Lakin “ABŞ Sudanı bilərəkdən dağıtdı” iddiası rəsmi sübut olunmuş fakt deyil, daha çox geosiyasi şərh və anti-imperialist analiz xəttidir.
Buna baxmayaraq, nəticə açıqdır: Sudanın parçalanması Çinlə bağlı neft modelini zəiflətdi, Cənubi Sudanı zəif və neftdən asılı dövlətə çevirdi, Sudanı isə tranzit və liman gəlirlərindən asılı saxladı. Sonrakı vətəndaş müharibələri bu sistemi daha da dağıtdı.
Çin üçün Sudan əvvəlcə Afrikada enerji dayağı idi. İndi isə bu dayağın böyük hissəsi müharibə, boru kəməri böhranı, qızıl şəbəkələri və regional müdaxilələr içində sıradan çıxıb. Pekinin Sudandakı uzunmüddətli neft strategiyası artıq sabit dövlət ortağına yox, parçalanmış və təhlükəli müharibə coğrafiyasına bağlıdır.
Əsas nəticə budur: Sudan böhranı yalnız Xartumda hakimiyyət uğrunda döyüş deyil. Bu, neft boru kəmərləri, Qırmızı dəniz çıxışı, Çin investisiyaları, ABŞ-ın Afrika siyasəti, Körfəz qızıl şəbəkələri və regional proxy müharibələrin üst-üstə düşdüyü böyük geosiyasi qırılmadır.
Sudanın faciəsi də məhz buradadır: ölkə əvvəl neft uğrunda parçalandı, sonra qızıl və tranzit yolları uğrunda dağıdıldı, indi isə xarici güclərin rəqabətində milyonlarla insanın həyatı siyasi xəritənin xərclənən materialına çevrilib.