İran müharibəsi, dollar sisteminə inamın azalması və mərkəzi bankların ehtiyatlarını şaxələndirmək istəyi qızılı yenidən qlobal maliyyə sisteminin əsas təhlükəsizlik aktivlərindən birinə çevirib.
Redaksiya Reuters, HSBC və Goldman Sachs məlumatlarına istinadla xəbər verir ki, 2026-cı ildə qızıl qiymətləri kəskin volatillik fonunda 5 min dollar səviyyəsini keçib. HSBC-nin məlumatına görə, qızıl yanvarın 28-də 5 415 dollarla rekord həddə çatıb, martın 26-da isə İran müharibəsi və bazar likvidasiyaları fonunda 4 400 dollardan aşağı düşüb.
Reuters-in aprel sorğusuna görə, analitiklər 2026-cı il üçün qızıl üzrə orta qiymət proqnozunu 4 916 dollara qaldırıblar. Goldman Sachs isə ilin sonuna qədər qızılın 5 400 dollara çata biləcəyini proqnozlaşdırır. Bank bu gözləntini mərkəzi bankların ehtiyatlarını şaxələndirməsi, geosiyasi qeyri-müəyyənlik və ABŞ-ın fiskal dayanıqlığı ilə bağlı narahatlıqlarla izah edir.
Qızıl 1970-ci illərdən sonra uzun müddət mərkəzi banklar üçün əsas ehtiyat aləti kimi əvvəlki nüfuzunu itirmişdi. Çünki qızıl faiz gətirmir, istiqraz kimi gəlir yaratmır və dollar və ya avro kimi gündəlik ödənişlərdə rahat istifadə edilmir.
Lakin son illərdə bu mənzərə dəyişir. Qızıl heç bir dövlətin öhdəliyi deyil, bank hesabı kimi dondurula bilmir və istiqraz kimi emitent ölkədən asılılıq yaratmır. Buna görə sanksiya riski, dollar aktivlərinin dondurulması və geosiyasi bloklaşma fonunda fiziki qızıl bir çox ölkə üçün iqtisadi muxtariyyət alətinə çevrilir.
Mərkəzi bankların qızıla marağı xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən və Qərbin Rusiya aktivlərini dondurmasından sonra artıb. İran müharibəsi isə bu trendi daha da gücləndirib. Ölkələr anlayırlar ki, valyuta ehtiyatlarının böyük hissəsini başqa dövlətin maliyyə sistemində saxlamaq siyasi risk yaradır.
Bu proses dollarsızlaşma ilə də bağlıdır. Dollarsızlaşma ölkələrin ehtiyatlarda, ticarətdə və ödənişlərdə ABŞ dollarından asılılığı azaltmağa çalışması deməkdir. Qızıl bu strategiyada xüsusi yer tutur, çünki onun dəyəri birbaşa ABŞ bank sistemindən, SWIFT-dən və ya Qərb istiqraz bazarlarından asılı deyil.
Reuters-in məlumatına görə, mərkəzi bank tələbi və iqtisadi qeyri-müəyyənlik qızıl qiymətlərini dəstəkləyən əsas amillər olaraq qalır. Analitiklər bildirirlər ki, hətta İran müharibəsi zamanı qızılda kəskin düzəlişlər olsa belə, uzunmüddətli yüksəliş trendi tam qırılmayıb.
Türkiyə nümunəsi qızılın böhran dövründə necə istifadə oluna biləcəyini göstərir. Financial Times-a istinad edən məlumatlara görə, Türkiyə Mərkəzi Bankı İran müharibəsindən sonra lirəni dəstəkləmək və dollar likvidliyini artırmaq üçün onlarla ton qızıl satıb və qızıl swap əməliyyatlarından istifadə edib. Sonradan bank həmin ehtiyatları yenidən bərpa etməyə başlayıb.
Qızıl tələbi təkcə Rusiya, Çin və Hindistan kimi böyük iqtisadiyyatlarla məhdudlaşmır. Polşa və Çexiya kimi Avropa ölkələri də qızıl ehtiyatlarını artırmağa çalışır. Bu isə trendin yalnız sanksiya altında olan ölkələrin reaksiyası olmadığını, daha geniş qlobal ehtiyat siyasətinə çevrildiyini göstərir.
Qızılın üstünlüyü onun universal likvidliyindədir. Dollar, avro və yuan siyasi bloklarla bağlıdır, qızıl isə dünyanın istənilən bazarında qəbul olunur. Bu xüsusiyyət onu xüsusilə müharibə, sanksiya və maliyyə sistemlərinə etimadın azaldığı dövrlərdə daha cəlbedici edir.
Bununla belə, qızılın da zəif tərəfləri var. O, gəlir yaratmır, saxlanması və daşınması xərclidir, qiyməti isə kəskin dəyişə bilər. HSBC də 2026-cı ildə qızıl bazarında yüksək volatilliyin davam edəcəyini bildirir və qiymətlərin geniş diapazonda hərəkət edə biləcəyini qeyd edir.
İran müharibəsi qızıl bazarında paradoksal təsir yaradıb. Bir tərəfdən geosiyasi qorxu qızıla tələbi artırır. Digər tərəfdən enerji qiymətləri və inflyasiya təzyiqi faizlərin yüksək qalmasına səbəb ola bilər ki, bu da faiz gətirməyən qızıl üçün müəyyən təzyiq yaradır.
Əsas nəticə budur: qızıl artıq sadəcə investorların böhran vaxtı aldığı təhlükəsiz aktiv deyil. O, dövlətlər üçün dollar sistemindən qismən müstəqillik, sanksiya riskindən qorunma və geosiyasi parçalanmaya qarşı ehtiyat strategiyasıdır.
İran müharibəsi bu prosesi sürətləndirdi. Qiymətlərin 5 min dollar zonasında qalması və bankların 2026 üçün daha yüksək proqnozlar verməsi göstərir ki, dünya qızıla köhnə nostalji ilə yox, yeni iqtisadi təhlükəsizlik aləti kimi qayıdır.