NASA-nın Ay orbitində qurmağı planlaşdırdığı Gateway stansiyası ətrafında yeni texniki qalmaqal yaranıb. Gateway — ABŞ-ın NASA kosmik agentliyinin rəhbərlik etdiyi Artemis Ay proqramı üçün nəzərdə tutulan kiçik orbital stansiyadır. Bu stansiya astronavtların Ay səthinə eniş missiyalarında dayanacaq və yaşayış məntəqəsi kimi istifadə olunmalı idi.
Redaksiya xəbər verir ki, ABŞ Konqresində çıxış edən NASA rəhbəri Cared Ayzekman Gateway üçün hazırlanan yaşayış modullarında korroziya problemi olduğunu bildirib. Korroziya — metalın oksidləşmə, rütubət və ya digər kimyəvi təsirlər nəticəsində zədələnməsi, yəni paslanması və keyfiyyətini itirməsidir. Bu problem əsasən iki modulda qeydə alınıb: HALO və I-HAB.
HALO — “Habitation and Logistics Outpost” sözlərinin qısaltmasıdır. Bu, Gateway stansiyasının ABŞ tərəfinə aid əsas yaşayış və logistika moduludur. Başqa sözlə, astronavtların müvəqqəti yaşaması, avadanlıq saxlaması və stansiyanın idarəetmə funksiyalarının bir hissəsi üçün nəzərdə tutulub. NASA 2021-ci ildə HALO-nun hazırlanması üçün ABŞ şirkəti Northrop Grumman ilə 935 milyon dollarlıq sabit qiymətli müqavilə imzalayıb. Northrop Grumman — ABŞ-a məxsus böyük müdafiə və aerokosmik şirkətdir.
HALO-nun təzyiqli gövdəsi isə İtaliyada yerləşən Thales Alenia Space müəssisəsində hazırlanıb. Təzyiqli gövdə — kosmik modulun içində astronavtların nəfəs ala bilməsi üçün hava təzyiqini saxlayan əsas metal “korpus” deməkdir. Thales Alenia Space — Fransanın Thales şirkətinin 67 faiz, İtaliyanın Leonardo şirkətinin isə 33 faiz paya sahib olduğu Fransa-İtaliya kosmik istehsalçısıdır.
İkinci problemli modul I-HAB adlanır. Bu, “International Habitation Module” ifadəsinin qısaltmasıdır və Gateway üçün Avropa Kosmik Agentliyi tərəfindən hazırlanan yaşayış moduludur. ESA — Avropa Kosmik Agentliyi deməkdir; bu qurum Avropanın kosmik proqramlarını koordinasiya edir və 23 üzv dövləti var. I-HAB astronavtlar üçün əlavə yaşayış sahəsi, idarəetmə imkanları və stansiyaya qoşulma nöqtələri təmin etməlidir.
ESA 2020-ci ildə I-HAB modulunun hazırlanması üçün Thales Alenia Space ilə 327 milyon avroluq müqavilə imzalayıb. Beləliklə, həm ABŞ tərəfinə aid HALO-nun gövdəsi, həm də Avropa tərəfinə aid I-HAB modulunun istehsalında eyni şirkət — Thales Alenia Space iştirak edir.
European Spaceflight saytının məlumatına görə, ESA HALO və I-HAB modullarında korroziya izlərinin olduğunu təsdiqləyib. Agentlik eyni zamanda bildirib ki, bu problem Gateway proqramındakı gecikmələrin yeganə səbəbi deyil. ESA-nın mövqeyinə görə, gecikmələrə ABŞ təchizat zəncirindəki başqa texniki problemlər də təsir edib.
Thales Alenia Space isə məsələni “korroziya” kimi sərt ifadə etməkdən çəkinib və bunu “yaxşı məlum metallurgiya davranışı” adlandırıb. Metallurgiya — metalların quruluşunu, xassələrini və emalını öyrənən mühəndislik sahəsidir. Şirkətin bu ifadəsi faktiki olaraq metal səthdəki problemin gözlənilməz olmadığını, daha əvvəl də oxşar hallarla qarşılaşıldığını deməyə yönəlib.
Thales HALO ilə bağlı problemin 2026-cı ilin üçüncü rübünün sonunadək aradan qaldırılacağını bildirib. Bu isə praktiki olaraq modulun tam hazır vəziyyətə gəlməsinin 2026-cı ilin sonuna və ya 2027-ci ilin əvvəlinə uzana biləcəyi ehtimalını artırır. I-HAB üzrə də oxşar problemin həlli üçün ESA ilə iş aparılır, lakin bu modul üçün konkret tarix açıqlanmayıb.
Qalmaqal NASA-nın Gateway proqramına yenidən baxdığı bir dövrdə baş verir. ABŞ tərəfi Ay orbitində stansiya qurmaqdan daha çox Ay səthində baza və davamlı infrastruktur yaratmağa fokuslanmaq istəyir. Bu isə Avropa üçün ciddi problemdir: ESA-nın insanlı kosmik uçuşlar üzrə əsas gələcək planlarından biri məhz Gateway layihəsinə bağlı idi.
Məsələ Thales üçün də reputasiya riski yaradır. Şirkət daha əvvəl Beynəlxalq Kosmik Stansiya üçün modulların istehsalında iştirak edib, həmçinin Gateway, Cygnus yük gəmisi və Axiom-un gələcək kommersiya kosmik stansiyası üçün modul layihələrində rol alır. Buna görə də belə texniki problem təkcə bir modulun gecikməsi deyil, Avropa kosmik sənayesinin etibarlılığı ilə bağlı daha geniş suallar doğurur.