Çində məhkəmə şirkətlərin işçiləri sadəcə xərci azaltmaq və onları süni intellektlə əvəz etmək üçün işdən çıxara bilməyəcəyinə qərar verib.
Redaksiya Caixin və Çin Dövlət Şurasının informasiya portalına istinadla xəbər verir ki, Hangzhou Orta Xalq Məhkəməsi Sİ texnologiyasının tətbiqini işçi ilə əmək müqaviləsinin birtərəfli ləğvi üçün kifayət edən əsas saymayıb. Qərar Sİ və avtomatlaşdırma fonunda əmək hüquqları üçün mühüm presedent kimi qiymətləndirilir.
İş yüksək vəzifəli texnologiya əməkdaşı Çjou ilə bağlıdır. Onun işlədiyi şirkət bəzi vəzifələrin böyük dil modelləri ilə avtomatlaşdırıla biləcəyini əsas gətirərək əvvəlcə işçini daha aşağı vəzifəyə keçirmək və maaşını azaltmaq istəyib. Çjou bununla razılaşmadıqdan sonra şirkət əmək müqaviləsini ləğv edib.
Məhkəmə şirkətin arqumentini qəbul etməyib. Hakimlər bildirib ki, Sİ tətbiqi və ya biznes proseslərinin avtomatlaşdırılması “obyektiv şəraitin əsaslı dəyişməsi” kimi avtomatik şəkildə qiymətləndirilə bilməz. Başqa sözlə, texnologiyanın mövcudluğu işçini hüquqi prosedur olmadan qovmağa əsas vermir.
Çin əmək qanunvericiliyinə görə, şirkət işçini ixtisar və ya struktur dəyişiklikləri səbəbi ilə çıxarırsa, bunu əsaslandırmalı, qanuni prosedurlara əməl etməli, mümkün yenidən təyinat və kompensasiya məsələlərini nəzərə almalıdır. Məhkəmə bu işdə həmin öhdəliklərin düzgün yerinə yetirilmədiyi qənaətinə gəlib.
Qərar Sİ şirkətləri üçün açıq siqnaldır: avtomatlaşdırma biznes qərarı ola bilər, amma bu, əmək hüquqlarını ləğv etmir. Şirkət əvvəlcə işin həqiqətən aradan qalxdığını, başqa uyğun vəzifənin olmadığını və işdən çıxarmanın qanuni prosedurlara uyğun aparıldığını sübut etməlidir.
Bu yanaşma Qərbdəki Sİ dalğası ilə müqayisədə fərqli xətt göstərir. ABŞ və Avropada bir çox şirkət Sİ-ni məhsuldarlıq artımı və işçi sayının azaldılması aləti kimi təqdim edir. Çin məhkəməsi isə bu halda işçinin hüququnu texnoloji səmərəlilikdən üstün tutan qərar verib.
NDTV-nin yazdığına görə, məhkəmə həmçinin bildirib ki, işəgötürənlər Sİ tətbiq edərkən işçilərə uyğunlaşma, yenidən təlim və alternativ vəzifə imkanlarını nəzərdən keçirməlidirlər. Yəni Sİ-yə keçid işçinin üzərinə birtərəfli xərc kimi atıla bilməz.
Bu qərar Sİ-nin əmək bazarına təsiri barədə daha geniş müzakirəni gücləndirir. Şirkətlər üçün Sİ xərcləri azaltmaq və iş proseslərini sürətləndirmək imkanıdır. İşçilər üçün isə bu, maaşın azalması, vəzifənin ləğvi və gələcək qeyri-müəyyənliyi demək ola bilər.
Çin hökuməti bir tərəfdən Sİ-ni iqtisadi inkişafın əsas istiqamətlərindən biri kimi təşviq edir. Reuters yazır ki, Pekin Sİ-nin yeni iş yerləri yaratmasını, iqtisadiyyatı canlandırmasını və universitet məzunları üçün əlavə imkanlar açmasını istəyir. Digər tərəfdən, məhkəmələrin qərarı göstərir ki, bu keçid tamamilə işəgötürənlərin ixtiyarına buraxılmır.
Hadisə Anthropic, OpenAI və digər Sİ şirkətlərinin insan əməyini əvəz edən agent sistemləri üzərində milyardlarla dollar xərclədiyi dövrə təsadüf edir. Bu fonda Çin məhkəməsinin qərarı Sİ dövründə əsas sualı gündəmə gətirir: texnologiya şirkətin xərclərini azalda bilər, amma bu, insanı hüquqsuz vəziyyətə salmaq üçün kifayət edirmi?
Əsas nəticə budur: Çində Sİ işçini əvəz edə bilər, amma şirkət işçini sadəcə “Sİ daha ucuzdur” arqumenti ilə qova bilməz. Avtomatlaşdırma qanuni əsas, prosedur, yenidən təyinat və kompensasiya öhdəliklərini aradan qaldırmır.